Trang chủ / Góc nhìn / Kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam đang từ khẩu hiệu sang cơ chế — doanh nghiệp xử lý chất thải nên đọc tín hiệu nào?

Kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam đang từ khẩu hiệu sang cơ chế — doanh nghiệp xử lý chất thải nên đọc tín hiệu nào?

17/10/2026 · Góc nhìn

Một tuần tin kinh tế tuần hoàn nói lên điều gì?

Nếu đọc lẻ, mỗi tin chỉ là một sự kiện địa phương. TP.HCM ban hành kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn đến năm 2035, và cùng lúc nghiên cứu cơ chế sandbox để doanh nghiệp được thử mô hình mới. Cà Mau tìm cách tháo rào cản vốn xanh cho chuỗi tôm và lúa gạo. Hà Nội đặt lộ trình chấm dứt đốt rơm rạ và làm việc với một tập đoàn Nhật Bản về hợp tác tuần hoàn. Nghệ An lồng ghép tuần hoàn vào nông nghiệp, công nghiệp và quản lý chất thải.

Đọc cùng nhau, chúng có một điểm chung: không tin nào còn dừng ở mức “kêu gọi”. Mỗi tin gắn với một công cụ cụ thể — kế hoạch có mốc năm, khung thử nghiệm pháp lý, gói tín dụng, đối tác kỹ thuật. Trước đó vài tuần, một quyết định về danh mục dự án xanh đã xếp bốn nhóm hoạt động tuần hoàn vào diện hỗ trợ lãi suất. Đó là dấu hiệu của một giai đoạn mới: từ “nên làm” sang “làm bằng cơ chế gì”.

Làm sao biết một chính sách tuần hoàn đã “thật” đến đâu?

Tôi hay dùng một thang năm nấc để đọc loại tin này. Mỗi nấc trả lời một câu hỏi mà nhà đầu tư sẽ hỏi trước khi bỏ tiền:

• Nấc 1 — Chủ trương: địa phương có nói muốn làm không? Đây là nấc dễ nhất và gần như tỉnh nào cũng đã qua.
• Nấc 2 — Kế hoạch có mục tiêu và mốc thời gian: có văn bản nói làm gì, ngành nào ưu tiên, đến năm nào? Kế hoạch đến 2035 của TP.HCM là ví dụ rõ nhất trong tuần.
• Nấc 3 — Hành lang pháp lý: doanh nghiệp có được phép làm mô hình mới không — ví dụ dùng bùn đã xử lý làm phân bón, dùng nước tái sinh, đốt đồng xử lý? Sandbox là dấu hiệu nhận ra nấc này đang thiếu, và đang được vá.
• Nấc 4 — Vốn: có kênh tín dụng ưu đãi, có tiêu chí “dự án xanh” để ngân hàng thẩm định không? Danh mục dự án xanh và câu chuyện vốn xanh ở Cà Mau thuộc nấc này.
• Nấc 5 — Đầu ra: sản phẩm tái chế (phân hữu cơ, biochar, khí sinh học, vật liệu xây dựng) có người mua thường xuyên, có tiêu chuẩn sản phẩm, có giá ổn định không?

Nhìn tin tuần này qua thang trên, Việt Nam đang ở khoảng nấc 2 sang nấc 4, và đi không đều: có nơi có kế hoạch nhưng chưa có vốn, có nơi có vốn nhưng chưa có hành lang. Nấc 5 gần như chưa tin nào chạm tới — và đó là nấc quyết định một dự án tuần hoàn sống hay chết.

Vì sao nấc “đầu ra” lại khó nhất?

Vì nó nằm ngoài tay của cả cơ quan quản lý lẫn đơn vị xử lý. Ba tin trong tuần chỉ ra ba lý do khác nhau:

• Chất lượng đầu vào. Một nghiên cứu về nhận thức kinh tế tuần hoàn của người trẻ theo thang đo KAB cho thấy thái độ tích cực nhưng hành vi chưa theo kịp. Phân loại tại nguồn kém thì sản phẩm tái chế lẫn tạp chất, khó đạt tiêu chuẩn để bán.
• Thiết kế từ đầu. Quan điểm kinh tế tuần hoàn phải bắt đầu từ khâu thiết kế nói đúng một điều người làm xử lý thấy hằng ngày: thành phần dòng thải được quyết định ở thượng nguồn, còn hệ thống xử lý chỉ nhận hậu quả.
• Áp lực từ chuỗi cung ứng. Việc Trung Quốc định vị chất thải thành nguồn lực chiến lược cho thấy đầu ra có thể đến từ hướng khác: không phải từ người mua phân bón trong nước, mà từ yêu cầu chứng minh tuần hoàn của đối tác xuất khẩu. Khi đó, “đầu ra” là việc giữ được đơn hàng chứ không phải bán được sản phẩm tái chế.

Ở ngành bùn thải, chuyện này càng rõ. Biến bùn thành phân bón, khí sinh học hay vật liệu (xem bùn thải: từ chất thải sang nguồn tài nguyên) về công nghệ không mới. Cái thiếu là tiêu chuẩn sản phẩm và người mua thường xuyên — điều mà Nhật Bản mất nhiều thập kỷ để xây trước khi đặt “làm phân” lên trước “đốt”.

Một ví dụ: khi nào đổi hướng xử lý bùn mới đáng tiền?

Giả định một nhà máy chế biến thực phẩm thải ra khoảng 10 tấn bùn sau ép mỗi ngày, chạy 300 ngày/năm, tức 3.000 tấn/năm. Hiện nhà máy thuê đơn vị ngoài thu gom xử lý với giá 1,0 triệu đồng/tấn — khoảng 3 tỷ đồng/năm (toàn bộ số liệu là minh hoạ).

Nhà máy cân nhắc đầu tư một tuyến ủ làm phân hữu cơ, vốn 15 tỷ đồng, chi phí vận hành 1,2 tỷ đồng/năm, mỗi năm ra khoảng 1.500 tấn thành phẩm. Kết quả phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nấc 4 và nấc 5:

• Không có đầu ra, không vốn ưu đãi: phân làm ra không bán được, phải trả phí để xử lý tiếp khoảng 0,3 triệu đồng/tấn thành phẩm. Tiết kiệm ròng chỉ còn khoảng 1,35 tỷ/năm, hoàn vốn khoảng 11 năm. Gần như không ai duyệt.
• Có vốn ưu đãi, chưa có đầu ra: chi phí lãi giảm, hoàn vốn rút xuống khoảng 9–10 năm. Đỡ hơn nhưng vẫn khó thuyết phục hội đồng đầu tư.
• Có vốn ưu đãi và có người mua phân thường xuyên: dù giá bán chỉ khoảng 0,3 triệu đồng/tấn, khoản phải trả đổi thành khoản thu; tiết kiệm ròng lên khoảng 2,25 tỷ/năm, hoàn vốn còn khoảng 6–7 năm. Lúc này dự án mới “có chuyện để bàn”.

Bài học không nằm ở con số mà ở cấu trúc: cùng một công nghệ, cùng một dòng bùn, kết luận đổi hẳn chỉ vì nấc đầu ra có hay không. Cách dựng phép tính này cho đầy đủ hơn tôi đã viết ở bài về business case: CAPEX, OPEX và hoàn vốn và vì sao chi phí xử lý bùn đang thành động lực đầu tư.

Mỗi nhóm nên làm gì với tín hiệu này?

• Nhà máy đang vận hành: chưa vội đầu tư, nhưng nên lập “hồ sơ dòng thải” — khối lượng, thành phần, độ ẩm, mùa vụ. Khi cơ chế vốn và đầu ra chín, ai có dữ liệu sẵn sẽ đi trước. Đồng thời theo dõi văn bản hướng dẫn đi kèm kế hoạch của địa phương mình.
• Khu công nghiệp: là nơi dễ gom đủ khối lượng để một tuyến tái chế có lãi. Sandbox là cơ hội để đề xuất thử nghiệm ở quy mô cả khu thay vì từng nhà máy riêng lẻ.
• Nhà đầu tư và đối tác công nghệ, nhất là từ Nhật: các cuộc làm việc cấp thành phố thường là bước mở đường cho dự án thí điểm. Câu hỏi nên đặt sớm không phải “công nghệ nào”, mà là “ai mua đầu ra và theo tiêu chuẩn nào” — khoảng trống mà việc đưa một công nghệ từ nước ngoài về Việt Nam hay bỏ sót.
• Cơ quan quản lý: nấc 5 cần được thiết kế cùng lúc với nấc 3 — tiêu chuẩn cho sản phẩm tái chế từ bùn và phụ phẩm, cơ chế ưu tiên mua trong mua sắm công. Cơ chế EPR (xem EPR và kinh tế tuần hoàn vận hành thế nào trong thực tế) là một công cụ có sẵn để tạo cầu.

Tôi không nghĩ tuần hoàn sẽ “bùng nổ” trong một hai năm tới. Nhưng tôi tin nhịp tin tuần này là thật: lần đầu tiên các mảnh ghép cơ chế xuất hiện cùng lúc. Người trong nghề nên bắt đầu theo dõi nó như theo dõi một quy chuẩn sắp có hiệu lực, chứ không còn như một khẩu hiệu.

Câu hỏi thường gặp